VENERABELE KAPEL

Daar wacht ons een prettige verrassing. Uit het puurste witmarmer gehouwen misdienaartjes met engeltjesvleugels wuiven de bezoekers toe met sappige druiventrossen en het wierookvat. Zij doen dat al driehonderd jaar. Hun schattige aanwezigheid is op zichzelf al een bezoek aan Sint-Jacob waard.

Theodoor van Lerius vond in het kerkarchief een akte van 3 oktober 1487, waarin reeds sprake is van een Sakramentsaltaar. De datum bewijst dat het in de eerste kleine Sint-Jacob was. Toch bestond de huidige Sakramentskapel al in 1506. De vergroting met toevoeging van de aanpalende Sint-Alfonsuskapel door de metsers en steenkappers Flips De Swert en Piet Swinnen begon in juli 1664 en was in april 1665 afgewerkt.

Aan de eerste pilaar rechts (achter het beeld van Sint-Mattias) ontmoeten we werk uit de school van Colyns de Nole, ditmaal van Andries Colyns-de-jonge. Een monument in marmeren albast ter ere van Frans de Semerpont (t 1641) en zijn vrouw Barbara van den Stock (f 1660), opgericht door hun zoon Jacob, man van Anna Oliviers van Berghuysen, en zijn dochters. Dezelfde steen eert tevens Frans Domis, koninklijk raadsheer en officier-fiskaal bij de Soevereine Raad van Brabant, en diens vrouw Anna des Mares. De familiewapens sieren de gedenksteen, hersteld in 1840 door H. Schaefels in opdracht van de familie Domis de Semerpont uit Brussel.

Naar het altaar toe ziet men op de pilaren een wit marmeren H.-Hart (1880) en Sint-Antonius van Padua (1890), twee beelden van Fr. Deckers, het ene geschonken door de familie Camaert d'Hamale, het andere door Leon de Burbure de Wesembeeck.

Veel waardevoller is de kommuniebank, een prachtstuk van Vlaamse beeldhouwkunst, werk van Willem Kerrickx de Oude en Hendrik Verbruggen, in 1695 besteld en het jaar nadien geplaatst op kosten van Katrien Marlens, zuster van Gregoor Martens, binnenburgemeester te Antwerpen. Restauratie in 1845 spaarde dit kunststuk voor ondergang. Toen stelde men namelijk vast dat het binnengebint niet van koper maar van ijzer was. Langs de kommuniebank helemaal naar links gaande ontdekt men een echt meesterwerkje van Verbruggen : het engeltje in de nis onderaan (beneden in de verscholen linkerhoek). De tegenhanger, de engel aan de epistelkant, is werk van Kerrickx. In het basreliëf van de kommuniebank bevinden zich de medaillons (van links naar rechts) van de H. Katarina de H. Maagd, St. Jozef, St. Gregorius de Grote, Ste. Barbara, Sint Franciscus Xaverius en Ste. Teresia. Een meesterlijke kompositie van Verbruggen (1655 - 1724) is het halfverheven beeldwerk van het middenpaneel met engelen in aanbidding voor het Sakrament.

Zijn vader, Pieter Verbruggen de Oude (1610-1686) en Ludovicus Willemssens leverden het Sakramentsaltaar in 1670. Hoog in top troont de pelikaan en daaronder God de Vader (mooi werk van Willemssens). Bij het schilderij leest men de evangelietekst: «lck ben de wegh, de waerheit ende t' leven». Het doek (1590) Het Laatste Avondmaal is van Cornelis van Dale. Het bovendeel van de kompositie, op hout geschilderd, werd tweemaal vergroot, in 1680 en in 1696. Pieter Verbruggen de Jonge (1640-90) beitelde Sint Petrus (links) en Ludovicus   Willemsens   Sint Paulus   (rechts).   De  twee  witmarmeren engelen die de kandelaars dragen zijn minder waardevol werk, in 1829 aangeworven door de Sakramentskapel en herkomstig uit de Sint-Waudrukerk te Bergen (Henegouwen).

Het altaartabernakel in verguld brons met zilveren ornamenten is werk (1844) van goudsmid Jan-Piet Verschaylen. Men ziet er ondermeer het Lam Gods, Melchisedech en Aaron, gesneden naar de modellen van Jozef Gillis, die deze figuren in vorige eeuw ontwierp voor de Sakramentskapel van de hoofdkerk.

De reeds meermaals genoemde Ludovicus (of Lodewijk) Willemssens (1630-1702) is een minder bekend, maar zeer verdienstelijk Antwerpenaar. Deze leerling van Artus Quellin de Oude verbleef op het einde van zijn leven als hofbeeldhouwer van koning Willem III in Engeland. Toch werd hij begraven bij zijn vrouw in de vroegere Sint-Joriskerk te Antwerpen. Willemssens maakte ook de preekstoel van Sint-Jacob. Volgens dr. Jan L. Broeckx die veel over deze beeldhouwer publiceerde, drukte de invloed van Rubens het bijzonderste stempel op de kunst van Willemssens. Broeckx noemt hem ruwer dan Quellin maar zuiverder Vlaams of noords, in deze zin : dat hij zich in hoofdzaak bekommerde om de uitdrukking van de figuren. Kijkt u nog eens naar God de Vader en Sint Paulus van het Sakramentsaltaar. Willemssens wist het menselijk lichaam op vrije, natuurlijke en nadrukkelijke wijze te bezielen. Van hem is het wondermooie en waardevolle marmeren halfverheven beeldhouwwerk op het altaar met de schattige engeltjes-misdienaars. Ze dragen elk apart een liturgisch voorwerp, gebruikt bij de Mis. Van links naar rechts : de misbel, het wierookvat, de ampullen voor water en wijn, het misboek en de kelk. Alleen al om dit tafereel komt men graag naar de Sint-Jacob.