Grafkapel van Rubens  |  Wandel door de kerk

In Antwerpen, buiten de toenmalige stadsomwalling richtte Thomas Huyghman in 1413 een St-Jacobskapel op met een bijhorende herberg voor de overnachting van de bedevaarders naar Santiago de Compostella. Door de vierde stadsuitbreiding kwam ze binnen het stadsgebied te liggen en verloor zo haar aanvankelijke functie. Achteraf bleek deze kapel de aanleiding tot het stichten van een nieuwe parochie en het bouwen van de huidige kerk, met speciale toelating van Paus Sixtus IV. Het merkwaardige aan de bouwgeschiedenis (1491-1656) is, dat men begint met de toren en niet met het koor, zoals gebruikelijk. Ze eindigt met het voltooien van de koorpartij in 1656. De toren echter, blijft onvoltooid tot op één derde (55 m) van de oorspronkelijke hoogte.

De kerk behoort met haar barokinterieur tot één van de rijksten van Noord-Europa. Welstellende parochianen, behorend tot de elite van het 17e eeuwse Antwerpen, schonken haar een rijkdom zonder weerga. De kapellen zijn toegewijd aan een bepaalde heilige, vaak de patroonheilige van een gilde, een broederschap of de devotie van een welbepaalde adelijke familie. Onder de 23 houten en marmeren altaren bevinden zich nog twee originele renaissance portiekaltaren. We treffen er schilderijen aan van P.P. Rubens, A. Van Dijck, J. Jordaens, C. Schut, H. Van Balen, A. Breughel, J.E. Quellin… Beeldhouwers met namen als H. Van Mildert, S. Van de Eynde, Colyns de Nole, L. Willemsens, M. Van Beveren, H. Verbruggen, A. Quellin en W. Kerrickx, leverden er meesterwerken. Voor P.P. Rubens werd de kerk niet alleen zijn parochiekerk; in 1640 werd hij er ook begraven.

Een opmerkelijk geheel is het unieke koorensemble met hoogaltaar (1685) koorgestoelte (1658-70) en Forceville-orgel (1727), geconcipieerd naar aanleiding van de oprichting van een kapittel door Mgr. Ambrosius Capello in 1656. In 1765 verleent paus Clemens XI deze Brabants-gotische kerk in kruisvorm de titel van ‘Insignis Collegialis’. ‘Vermaarde collegiale’. De 9-jarige W.A. Mozart bespeelt er het orgel in 1765. Tijdens de Franse Revolutie werd het interieur ongemoeid gelaten door de handtekening van pastoor Mortelmans, die zich akkoord verklaarde met het Franse ideeëngoed. De St-Jacobskerk kan dan ook terecht beschouwd worden als de enige Antwerpse kerk met een ongeschonden interieur, representatief voor de 17e en 18e eeuw.